Cơ chế hình thành nhược thị từ bệnh lác mắt ở trẻ em
Để hiểu tại sao lác mắt lại dẫn đến nhược thị, chúng ta cần nhìn nhận mắt như một camera thu nhận ánh sáng, còn não bộ là bộ vi xử lý trung tâm giải mã hình ảnh.
Ở một đứa trẻ có đôi mắt khỏe mạnh, hai nhãn cầu sẽ cùng tập trung nhìn về một hướng. Não bộ nhận về hai hình ảnh tương đồng từ hai mắt, sau đó hòa trộn chúng lại làm một để giúp trẻ nhìn rõ không gian ba chiều (3D) và cảm nhận chiều sâu.
Tuy nhiên, khi trẻ mắc bệnh lác mắt ở trẻ em, trục nhìn của một bên mắt bị lệch hướng (lệch vào trong, ra ngoài hoặc lên trên, xuống dưới). Lúc này:
Mắt lành vẫn nhìn thẳng và truyền về não hình ảnh rõ nét của sự vật.
Mắt lác lại nhìn về một hướng khác và truyền về một hình ảnh hoàn toàn khác biệt.
Sự bất đồng bộ này gây ra hiện tượng song thị (nhìn đôi), khiến não bộ của trẻ bị rối loạn thông tin cực kỳ nghiêm trọng.
Sự bất đồng bộ này gây ra hiện tượng song thị (nhìn đôi) và hỗn loạn hình ảnh. Hai tín hiệu thần kinh của hai hình ảnh khác nhau được nhìn từ hai mắt đều truyền đến não bộ và cạnh tranh nhau gay gắt. Để tự bảo vệ, não bộ sẽ kích hoạt cơ chế tự vệ (Cơ chế cạnh tranh và ức chế): Nó sẽ chủ động "tắt" đường truyền tín hiệu và từ chối ghi nhận hình ảnh từ bên mắt bị lác.
Do không được kích thích thị giác trong một thời gian dài ở giai đoạn hệ thần kinh thị giác đang phát triển, các tế bào thần kinh thị giác kết nối từ mắt lác lên vỏ não sẽ dần bị thoái hóa và ngưng phát triển. Hệ quả là bên mắt bị bỏ rơi đó sẽ bị suy giảm thị lực trầm trọng, hình thành nên tật nhược thị (mắt lười).
Hiểu lầm tai hại: Tại sao mổ thẳng mắt rồi nhưng con vẫn nhìn mờ?
Nhiều phụ huynh cho rằng khi hai mắt của trẻ đã được phẫu thuật điều chỉnh về vị trí cân đối, thị lực cũng sẽ tự động cải thiện và đạt 10/10. Tuy nhiên, phẫu thuật lác (lé) và điều trị nhược thị có mục tiêu khác nhau.
Khi trẻ bị lác mắt trong giai đoạn thần kinh thị giác trẻ đang phát triển, não có thể ưu tiên hình ảnh từ mắt nhìn tốt hơn và giảm sử dụng hình ảnh từ mắt lệch. Nếu tình trạng này kéo dài, thị lực của mắt bị ức chế có thể phát triển không đầy đủ và dẫn đến nhược thị.
Phẫu thuật lác tác động lên các cơ vận nhãn nhằm cải thiện vị trí và sự cân đối của hai mắt, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để hai mắt phối hợp tốt hơn. Tuy nhiên, phẫu thuật không trực tiếp điều trị phần thị lực đã suy giảm do nhược thị. Vì vậy, dù mắt đã được chỉnh thẳng, trẻ vẫn có thể nhìn mờ nếu nhược thị chưa được điều trị đầy đủ.
Cha mẹ cần phân biệt rõ ràng giữa hai khái niệm: Trục nhãn cầu (Thẩm mỹ cơ học) và Thị lực (Chức năng thần kinh).
Phẫu thuật lác mắt chỉ là giải pháp can thiệp cơ học vào hệ thống cơ vận nhãn bám phía ngoài nhãn cầu để đưa hai mắt về lại trạng thái song song, giải quyết bài toán thẩm mỹ bên ngoài.
Nếu mắt bệnh nhân bị bệnh lý lác và không được điều trị đúng phương pháp và chậm trễ gây ra tình trạng nhược thị và các tế bào thần kinh thị giác ở não bộ đã bị đình trệ phát triển, thì sau khi phẫu thuật thẳng trục, bên mắt đó vẫn sẽ tiếp tục nhìn mờ nhòe như cũ. Mổ lác hoàn toàn không có tác dụng tự phục hồi các tế bào thần kinh đã bị thoái hóa do nhược thị.
Do đó, nếu chỉ lo mổ thẳng mắt mà bỏ qua việc tầm soát và điều trị nhược thị song hành từ sớm, con trẻ sẽ phải sống chung với một bên mắt yếu suốt đời. Việc điều trị nhược thị bắt buộc phải được tiến hành song song hoặc thậm chí là ưu tiên thực hiện trước khi tiến hành phẫu thuật chỉnh trục mắt.
Các mức độ nhược thị do lác mắt gây ra cha mẹ cần biết
Thông qua quá trình khám khúc xạ và đo thị lực chuyên sâu theo chuẩn quốc tế tại viện, các bác sĩ nhãn khoa sẽ phân chia tình trạng nhược thị của trẻ thành 3 mức độ cụ thể để xây dựng phác đồ điều trị phù hợp:
Nhược thị nhẹ (Thị lực từ 6/10 đến 7/10): Ở giai đoạn này, mức độ suy giảm thị lực còn nhẹ, trẻ hầu như không có biểu hiện khó khăn gì trong sinh hoạt hằng ngày. Tình trạng này rất dễ bị bỏ qua nếu không được đo thị lực định kỳ tại trường học hoặc bệnh viện. (Lưu ý: Thị lực từ 8/10 đến 10/10 là thị lực bình thường, không phải nhược thị).
Nhược thị trung bình (Thị lực từ 3/10 đến 5/10): Mắt nhược thị đã có sự suy giảm chức năng rõ rệt, gây ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nhìn chi tiết của trẻ trong các hoạt động học tập và sinh hoạt.
Nhược thị nặng (Thị lực từ 2/10 trở xuống): Đây là mức độ cực kỳ báo động. Một bên mắt của trẻ bị suy giảm thị lực nghiêm trọng, hầu như không còn khả năng nhìn rõ chi tiết sự vật. Trẻ mất hoàn toàn thị giác hai mắt, không thể ước lượng được khoảng cách và chiều sâu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến mọi hoạt động học tập và vận động thể chất.
Để hiểu rõ hơn về định nghĩa lâm sàng và các hình thái lệch trục nhãn cầu cơ bản gây ra các mức độ tổn thương này, cha mẹ có thể đọc thêm bài viết lác mắt là gì của chúng tôi.
Phác đồ điều trị song hành lác mắt và nhược thị hiệu quả tại VISI
Tại Hệ thống Bệnh viện Mắt VISI, chúng tôi áp dụng phác đồ điều trị lác (lé) mắt toàn diện, cá nhân hóa theo từng độ tuổi và mức độ bệnh lý của trẻ nhằm giải quyết triệt để cả hai mục tiêu: cải thiện chức năng thị giác và đưa trục nhãn cầu về lại vị trí thẳng trục tự nhiên.
Lộ trình điều trị lác mắt kết hợp nhược thị tại VISI được thiết kế khoa học qua các bước chuyên sâu:
Điều trị nhược thị “đánh thức mắt lười” - Ưu tiên hàng đầu
Trước khi tính đến phương án phẫu thuật thẩm mỹ, bác sĩ sẽ tập trung kích thích và phục hồi thị lực cho bên mắt nhược thị bằng các liệu pháp tập phục hồi chức năng:
Chỉnh kính chuyên khoa đúng độ: Cắt kính chính xác độ khúc xạ giúp võng mạc của bên mắt nhược thị nhận được hình ảnh rõ nét nhất có thể, tạo tiền đề kích thích các tế bào thần kinh thị giác hoạt động trở lại.
Liệu pháp che mắt (Bịt mắt): Đây là phương pháp phổ biến và đạt hiệu quả cao trong điều trị nhược thị. Bác sĩ sẽ hướng dẫn cha mẹ dán miếng che chuyên dụng lên bên mắt khỏe mạnh của trẻ trong một số giờ nhất định mỗi ngày (tùy thuộc vào mức độ nhược thị). Biện pháp này ép buộc não bộ phải mở lại đường truyền và bắt buộc bên mắt lác bị "lười" phải làm việc tích cực để tự phục hồi sức mạnh.
Phẫu thuật vi phẫu chỉnh trục nhãn cầu (Cân chỉnh thẩm mỹ)
Khi thị lực của bên mắt nhược thị đã được phục hồi đạt mức ổn định tối đa và góc lác của trẻ vẫn còn lớn, bác sĩ mới tiến hành chỉ định phẫu thuật chỉnh lác.
Ca phẫu thuật được thực hiện tỉ mỉ trong vòng 20 - 30 phút bằng công nghệ vi phẫu hạn chế tối đa xâm lấn. Sau khi mổ xong, trẻ sẽ có cảm giác cộm và đau nhức ở vùng mắt đại phẫu, đây là phản ứng sinh lý hoàn toàn bình thường. Bác sĩ sẽ sử dụng các loại chỉ chuyên dụng an toàn và lên lịch hẹn cắt chỉ cụ thể sau khi vết thương ổn định, giúp trục nhãn cầu của trẻ phục hồi nhanh chóng và đạt tính thẩm mỹ cao nhất.
Kết luận
Nhược thị do lác (lé) là một trong những nguy cơ đáng lưu ý đối với sự phát triển thị giác của trẻ. Tuy nhiên, nhiều phụ huynh vẫn cho rằng lác (lé) chỉ ảnh hưởng đến ngoại hình, trẻ có thể tự hết khi lớn lên hoặc chưa biết rằng tình trạng này có thể được điều trị bằng nhiều phương pháp phù hợp.
Khi hai mắt không cùng hướng nhìn, não có xu hướng ưu tiên hình ảnh từ mắt nhìn tốt hơn và giảm tiếp nhận hình ảnh từ mắt lệch. Nếu tình trạng này kéo dài trong giai đoạn hệ thị giác đang phát triển, thị lực của mắt bị ức chế có thể không phát triển bình thường, từ đó dẫn đến nhược thị. Khi nhược thị đã hình thành, việc đưa hai mắt về vị trí cân đối không đồng nghĩa thị lực sẽ tự động phục hồi.
Vì vậy, trẻ có dấu hiệu lác (lé) cần được thăm khám sớm để đánh giá thị lực từng mắt, tật khúc xạ, hình thái và mức độ lác, nguy cơ nhược thị cũng như chức năng phối hợp hai mắt. Tùy theo nguyên nhân và tình trạng cụ thể, bác sĩ chuyên khoa có thể chỉ định đeo kính, điều trị nhược thị, áp dụng bài tập mắt trong một số trường hợp phù hợp hoặc phẫu thuật điều chỉnh cơ vận nhãn. Khi có chỉ định, phẫu thuật giúp cải thiện vị trí và sự phối hợp của hai mắt; đồng thời, nhược thị cần được phối hợp điều trị theo phác đồ nhằm hỗ trợ sự phát triển thị lực và chức năng thị giác hai mắt của trẻ.
Giải đáp thắc mắc thường gặp của cha mẹ về lác mắt và nhược thị (FAQ)
Qua "thời điểm vàng" 8 tuổi thì nhược thị do lác còn chữa được không?
Thời điểm vàng để điều trị nhược thị hiệu quả nhất cho trẻ là trước 8 tuổi (đặc biệt là giai đoạn 3 - 6 tuổi) khi não bộ còn "độ đàn hồi" và khả năng thích nghi cao. Tuy nhiên, y khoa hiện đại ngày nay với sự hỗ trợ của các phần mềm luyện tập thị giác kỹ thuật số chuyên sâu vẫn mở ra cơ hội cải thiện thị lực cho trẻ lớn tuổi và người trưởng thành bị nhược thị, dù thời gian điều trị đòi hỏi sự kiên trì gấp nhiều lần và mức độ phục hồi khó đạt được 10/10 tuyệt đối như ở trẻ nhỏ.
Phương pháp che mắt (bịt mắt) có làm ảnh hưởng đến học tập của con không?
Thời gian che mắt hằng ngày sẽ được bác sĩ tính toán phù hợp với từng mức độ nhược thị (thường dao động từ 2 đến 6 giờ mỗi ngày). Các chuyên gia nhãn khoa khuyến cáo khi che mắt, trẻ vẫn cần duy trì các hoạt động sinh hoạt và học tập bình thường ở trường hoặc ở nhà để não bộ kích thích mắt lười làm việc. Đặc biệt, cha mẹ nên khuyến khích con thực hiện các hoạt động đòi hỏi sự tập trung nhìn chi tiết cao như đọc sách, viết bài, vẽ tranh hoặc chơi đồ chơi lắp ráp trong thời gian bịt mắt để tối ưu hóa hiệu quả phục hồi thị lực.
