Tại sao cha mẹ dễ bỏ sót các dấu hiệu trẻ bị lác mắt?
Thực tế lâm sàng cho thấy, rất nhiều phụ huynh chỉ đưa con đi khám khi góc lệch của mắt đã quá rõ ràng hoặc khi trẻ đã có biểu hiện nhược thị nặng. Việc bỏ sót các dấu hiệu ban đầu thường xuất phát từ hai lý do phổ biến:
- Tình trạng lác ẩn hoặc lác từng lúc: Ở giai đoạn đầu, mắt của trẻ không bị lệch liên tục suốt cả ngày. Trục mắt có thể hoàn toàn bình thường khi bé tỉnh táo, nhưng lại đột ngột lệch đi khi bé mệt mỏi, buồn ngủ, bị sốt hoặc khi tập trung nhìn chăm chú vào một vật ở gần.
- Sự nhầm lẫn với hiện tượng "giả lác": Trẻ nhỏ thường có cấu trúc sống mũi thấp, phẳng kết hợp nếp da góc trong mắt rộng (nếp rẻ quạt), che bớt một phần lòng trắng phía trong. Hiệu ứng thị giác này khiến mống mắt (tròng đen) trông như bị kéo dán sát vào sống mũi, tạo cảm giác giống hệt lác trong.
- Trên thực tế lâm sàng: Tình trạng này khiến rất nhiều cha mẹ hoang mang đưa con đến viện thăm khám. Tuy nhiên, sau khi bác sĩ thực hiện nghiệm pháp kiểm tra phản xạ ánh sáng giác mạc thì trục mắt của bé hoàn toàn song song bình thường (điểm phản chiếu ánh sáng nằm chính xác ở trung tâm đồng tử cả hai mắt).
- Nguy cơ nhầm lẫn: Hiện tượng giả lác sẽ tự biến mất khi trẻ lớn lên và sống mũi cao hơn. Tuy nhiên, chính vì có hiện tượng này nên nhiều phụ huynh tự đoán mắt con chỉ bị "giả lác" và chủ quan chờ đợi, vô tình bỏ sót tình trạng lác bệnh lý thực sự đang tiến triển âm thầm ở trẻ.
Chi tiết 5 dấu hiệu trẻ bị lác mắt điển hình nhất
Nếu quan sát thấy con có một hoặc nhiều biểu hiện dưới đây xuất hiện thường xuyên, cha mẹ nên nhanh chóng sắp xếp lịch đưa bé đến các cơ sở nhãn khoa uy tín để được kiểm tra chuyên sâu:
Hai tròng đen lệch hướng rõ rệt khi nhìn thẳng
Đây là dấu hiệu trực quan và dễ nhận biết nhất. Khi trẻ nhìn thẳng vào mặt bạn hoặc nhìn vào một đồ vật đối diện, bạn sẽ thấy tròng đen (giác mạc) của hai mắt không nằm ở vị trí đối xứng:
- Một mắt nhìn thẳng vào vật tiêu định thị, trong khi mắt còn lại bị lệch hẳn vào phía trong sống mũi (lác trong) hoặc lệch ra phía ngoài thái dương (lác ngoài).
- Trong một số trường hợp phức tạp hơn, một bên đồng tử của trẻ có thể bị lệch xếch lên trên hoặc chúc xuống dưới so với mắt lành bên kia.
Tình trạng lệch mắt có thể xuất hiện liên tục hoặc chỉ xảy ra ở một số thời điểm, chẳng hạn khi trẻ mệt, mất tập trung hoặc nhìn ở một khoảng cách nhất định.
Tư thế đầu bất thường và góc lệch nhãn cầu quan sát được bằng mắt thường
Khác với người lớn có thể miêu tả rõ cảm giác nhìn đôi hay mỏi mắt, trẻ nhỏ (đặc biệt là trẻ bị lác bẩm sinh hoặc lác do tật khúc xạ) hiếm khi tự nhận biết được sự bất thường của thị giác. Thay vào đó, cha mẹ có thể phát hiện bệnh lý này thông qua hai biểu hiện lâm sàng rất đặc trưng sau:
- Tư thế đầu bất thường (Nghiêng đầu, vẹo cổ, ngoảnh mặt): Đây là phản xạ bù trừ tự nhiên của trẻ. Khi trục mắt bị lệch (đặc biệt là các dạng lác đứng hoặc lác do liệt cơ vận nhãn), trẻ sẽ vô thức nghiêng đầu sang một bên, cúi cằm, ngước cổ hoặc ngoảnh mặt đi một góc nhất định khi tập trung nhìn. Hành động này giúp hai mắt tìm được vị trí "dễ chịu" nhất để chập hình và giảm hiện tượng nhòe ảnh.
- Trục mắt lệch rõ khi nhìn trực diện hoặc chụp ảnh: Cha mẹ thường dễ dàng nhận ra tròng đen (mống mắt) của con bị "trượt" nhẹ vào trong hoặc dạt ra ngoài khi bé nhìn thẳng vào mình trong lúc trò chuyện, khi bé chăm chú xem tivi, đồ chơi. Rõ nhất là khi xem lại các bức ảnh chụp cận mặt trẻ có sử dụng đèn flash: điểm phản chiếu ánh sáng sẽ nằm chính giữa đồng tử ở mắt lành, nhưng lại bị lệch sang vị trí khác ở bên mắt bị lác.
Thói quen nghiêng đầu, vẹo cổ khi quan sát sự vật
Khi hệ thống cơ vận nhãn bị mất cân bằng, hai mắt không thể cùng hội tụ về một hướng để cho ra một hình ảnh duy nhất. Để khắc phục điều này, trẻ sẽ tự động điều chỉnh bằng cách nghiêng đầu sang một bên, vẹo cổ hoặc cúi nhẹ cằm khi xem tivi, đọc sách hoặc tập trung quan sát một vật. Hành vi bù trừ này giúp trục nhìn của bên mắt lác tạm thời rơi vào vùng hoàng điểm, giúp trẻ nhìn rõ vật hơn nhưng lâu dần sẽ gây ảnh hưởng xấu đến cấu trúc cột sống cổ của con.
Tuy nhiên, tư thế đầu bất thường cũng có thể liên quan đến nhiều vấn đề khác ngoài mắt. Nếu biểu hiện này xuất hiện thường xuyên hoặc kéo dài, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để xác định nguyên nhân, thay vì tự điều chỉnh tư thế cho trẻ.
Trẻ thường xuyên bước hụt chân, vụng về khi cầm nắm đồ vật
Trục mắt lệch khiến não bộ mất đi khả năng phối hợp đồng bộ thị giác của cả hai mắt, dẫn đến mất thị giác lập thể (thị giác hai mắt). Trẻ sẽ gặp khó khăn rất lớn trong việc ước lượng khoảng cách thực tế và chiều sâu của không gian xung quanh. Dấu hiệu nhận biết trong sinh hoạt là trẻ rất hay bước hụt khi đi cầu thang, dễ vấp ngã khi đi lại trên mặt phẳng, vụng về khi với tay cầm nắm đồ chơi hoặc thường xuyên đặt lệch chén bát trên bàn ăn.
Mắt chuyển động không đồng bộ khi liếc theo đồ chơi
Cha mẹ có thể dễ dàng kiểm tra dấu hiệu này bằng cách dùng một món đồ chơi có màu sắc nổi bật di chuyển chậm rãi qua lại trước mặt con. Đối với trẻ bị lác, chuyển động của hai nhãn cầu sẽ không nhịp nhàng: một mắt sẽ liếc theo đồ chơi rất nhanh, trong khi mắt còn lại chuyển động chậm hơn, đứng yên hoặc liếc theo một hướng hoàn toàn khác biệt.
Nếu trẻ thường xuyên không nhìn theo được đồ vật, một mắt ít tham gia quan sát hoặc hai mắt có chuyển động bất thường, cha mẹ nên đưa trẻ đến bác sĩ chuyên khoa mắt. Không nên dựa vào việc tự kiểm tra tại nhà để xác định hình thái hay mức độ lác
Mẹo đơn giản tự kiểm tra mắt lác cho trẻ tại nhà
Để giải tỏa bớt lo lắng trước khi đưa con đến bệnh viện, cha mẹ có thể áp dụng một bài test nhanh này ngay tại nhà:
Cha mẹ có thể cho trẻ ngồi đối diện trong điều kiện đủ sáng và hướng trẻ nhìn vào một vật cố định. Hãy quan sát xem hai mắt có cùng hướng về mục tiêu hay một mắt thường lệch vào trong, ra ngoài, lên trên hoặc xuống dưới.
Với tình trạng lác xuất hiện từng lúc, cha mẹ nên quan sát thêm khi trẻ mệt, mất tập trung, nhìn xa hoặc ở ngoài trời. Có thể chụp ảnh hoặc quay video chính diện để bác sĩ tham khảo khi thăm khám.
Việc quan sát tại nhà chỉ giúp nhận biết dấu hiệu nghi ngờ, không đủ để kết luận trẻ bị lác thật, lác giả hay xác định mức độ lác. Nếu trẻ trên 3 tháng tuổi có biểu hiện lệch mắt thường xuyên hoặc tái diễn, cha mẹ nên đưa trẻ đến bác sĩ chuyên khoa mắt để được kiểm tra bằng các nghiệm pháp chuyên môn.
Tầm soát và chẩn đoán lác mắt toàn diện cho trẻ tại Hệ thống VISI
Dù bài test tại nhà có thể cho bạn kết quả ban đầu, nhưng việc chẩn đoán xác định nguyên nhân và góc lác chính xác đến từng độ bắt buộc phải được thực hiện bằng các thiết bị nhãn khoa chuyên dụng và bác sĩ chuyên gia trực tiếp thăm khám tại bệnh viện.
Tại Hệ thống Bệnh viện Mắt VISI, mỗi em bé khi đến khám đều được áp dụng quy trình kiểm tra toàn diện, không gây đau đớn hay sợ hãi cho trẻ:
- Đánh giá hình thái và mức độ lác: Bác sĩ kiểm tra vận động nhãn cầu, thực hiện nghiệm pháp che mắt và sử dụng lăng kính khi cần thiết để xác định hướng lệch, mức độ lệch và khả năng phối hợp giữa hai mắt.
- Đánh giá tật khúc xạ: Trẻ được kiểm tra khúc xạ và có thể được nhỏ thuốc theo chỉ định của bác sĩ nhằm xác định tình trạng cận thị, viễn thị hoặc loạn thị, từ đó đánh giá mối liên quan giữa tật khúc xạ và tình trạng lác.
- Kiểm tra thị lực và nguy cơ nhược thị: Thị lực của từng mắt được đánh giá bằng phương pháp phù hợp với độ tuổi, giúp phát hiện tình trạng chênh lệch thị lực hoặc nhược thị nếu có, làm cơ sở xây dựng phương án theo dõi và điều trị phù hợp.
Sau khi có kết quả chẩn đoán chi tiết, tùy thuộc vào nguyên nhân và độ tuổi của bé, các bác sĩ chuyên khoa nhãn nhi sẽ xây dựng lộ trình điều trị lác mắt ở trẻ cá nhân hóa, kết hợp khoa học giữa chỉnh kính đúng độ, điều chỉnh lăng kính, tập luyện phục hồi thị lực hoặc can thiệp phẫu thuật khi cần thiết.
Để hiểu rõ hơn về bản chất cơ học và cách phân biệt các hình thái lệch trục này, cha mẹ có thể tham khảo thêm bài viết lác mắt là gì của chúng tôi.
Kết luận
Bệnh lác (lé) mắt ở trẻ có thể biểu hiện rõ ràng hoặc chỉ xuất hiện ở một số thời điểm, chẳng hạn khi trẻ mệt, mất tập trung hoặc nhìn ở một khoảng cách nhất định. Vì vậy, cha mẹ cần chú ý đến những dấu hiệu như hai mắt không cùng hướng nhìn; trẻ thường nheo hoặc nhắm một mắt khi ra nắng; nghiêng đầu khi quan sát; khó ước lượng khoảng cách; hoặc hai mắt phối hợp không ổn định khi nhìn theo đồ vật.
Khi nhận thấy dấu hiệu bất thường, cha mẹ có thể chụp ảnh hoặc quay video chính diện của trẻ ở nhiều thời điểm để cung cấp thêm thông tin cho bác sĩ. Tuy nhiên, những quan sát tại nhà chỉ mang tính tham khảo, không đủ để xác định trẻ bị lác thật, lác giả hay đánh giá chính xác hình thái và mức độ lác. Việc chẩn đoán cần kết hợp kiểm tra thị lực, khúc xạ, vận động nhãn cầu, chức năng thị giác hai mắt và các nghiệm pháp chuyên môn phù hợp tại cơ sở y tế chuyên khoa.
Thăm khám sớm giúp phát hiện tình trạng lệch trục, đánh giá nguy cơ nhược thị và xây dựng phương án theo dõi hoặc điều trị phù hợp với từng trẻ. Lác (lé) có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển thị lực, vì vậy cha mẹ không nên chờ đến khi biểu hiện trở nên rõ rệt mới đưa trẻ đi kiểm tra.
Giải đáp các thắc mắc thường gặp của phụ huynh về dấu hiệu lé mắt ở trẻ (FAQ)
Trẻ sơ sinh thỉnh thoảng mắt hơi bị lé vào trong có sao không?
Trong khoảng 3 đến 4 tháng đầu đời, hệ thống cơ vận nhãn và sự kiểm soát của não bộ đối với chuyển động của mắt trẻ sơ sinh chưa phát triển hoàn thiện. Do đó, việc hai mắt của bé thỉnh thoảng tự hội tụ lệch hướng nhẹ hoặc chuyển động không đồng bộ là hiện tượng lác sinh lý hoàn toàn bình thường. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài liên tục hoặc sau khi trẻ đã được 6 tháng tuổi mà trục mắt vẫn chưa thẳng lại, cha mẹ bắt buộc phải đưa con đi khám chuyên khoa ngay lập tức.
Làm thế nào để biết con bị lác thật hay chỉ bị lác giả?
Hiện tượng lác giả thường gặp ở trẻ dưới 2 tuổi có phần sống mũi chưa phát triển cao, nếp mí góc trong mắt rộng che bớt phần lòng trắng phía trong mũi. Để phân biệt chính xác nhất, bác sĩ sẽ thực hiện test che mắt từng bên tại viện. Nếu che mắt lành mà mắt nghi ngờ không hề có chuyển động bù trừ để tìm tiêu điểm, đó chỉ là lác giả và sẽ tự hết khi trẻ lớn lên, sống mũi cao lên. Ngược lại, nếu nhãn cầu có chuyển động chỉnh trục, trẻ đang bị lác thật sự.
Trẻ bị lác mắt kèm theo nhược thị thì có chữa được không?
Hoàn toàn có thể chữa được nếu con được can thiệp trong "thời điểm vàng" trước 6 tuổi. Phác đồ điều trị tại VISI sẽ ưu tiên áp dụng phương pháp che mắt khỏe kết hợp với các bài tập rèn luyện thị lực trên máy chuyên dụng để đánh thức và phục hồi sức mạnh cho bên mắt nhược thị trước, sau đó mới tiến hành cân chỉnh trục nhãn cầu thẳng lối trở lại.
