Người bị lác có tỷ lệ lo âu và trầm cảm cao hơn
Năm 2024, nhóm nghiên cứu của Jin và cộng sự công bố trên JAMA Ophthalmology nghiên cứu mang tên Mental Health Conditions Associated With Strabismus in a Diverse Cohort of US Adults.
Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ chương trình All of Us Research Program của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, gồm:
- 3.646 người trưởng thành bị lác;
- 3.646 người không bị lác trong nhóm đối chứng;
- Hai nhóm được ghép tương đồng về tuổi, giới tính, chủng tộc, thu nhập, trình độ học vấn và tình trạng bảo hiểm.
Độ tuổi trung vị của người tham gia là 67 tuổi và phụ nữ chiếm 55% mẫu nghiên cứu.
Kết quả cho thấy người trưởng thành bị lác có tỷ lệ ghi nhận các vấn đề sức khỏe tâm thần cao hơn rõ rệt:
- Lo âu: 32% ở nhóm lác, so với 14% ở nhóm không bị lác;
- Trầm cảm: 33% so với 14%;
- Rối loạn sử dụng chất và nghiện: 3% so với 1%;
- Rối loạn lưỡng cực: 7% so với 3%;
- Rối loạn phổ tâm thần phân liệt: 3% so với 1%.
Nhìn chung, người có khả năng ghi nhận các tình trạng sức khỏe tâm thần cao hơn khoảng 2–3 lần so với những người có đặc điểm nhân khẩu học tương đồng nhưng có đôi mắt thẳng lối.
Một số nhóm có thể dễ bị tổn thương hơn
Trong nhóm người bị lác, khả năng có vấn đề sức khỏe tâm thần cao hơn được ghi nhận ở người trẻ tuổi hơn, phụ nữ, người có thu nhập thấp và người có trình độ học vấn từ trung học phổ thông trở xuống. Đặc biệt, tình trạng lệch trục nhãn cầu ở thường gây ra áp lực giao tiếp và rào cản sự nghiệp rất lớn.
Đáng chú ý, người bị lác thuộc nhóm thu nhập thấp có khả năng ghi nhận vấn đề sức khỏe tâm thần cao hơn khoảng 3,06 lần so với nhóm có thu nhập cao hơn. Kết quả này cho thấy tác động tâm lý liên quan đến lác mắt có thể chịu ảnh hưởng đồng thời bởi điều kiện kinh tế, cơ hội tiếp cận chăm sóc y tế và môi trường xã hội.
Nói cách khác, vấn đề không chỉ nằm ở độ lệch của đôi mắt. Cách xã hội nhìn nhận sự khác biệt, trải nghiệm bị kỳ thị và khả năng tiếp cận điều trị cũng có thể góp phần tạo nên gánh nặng tâm lý cho người bệnh.
Những tổn thương có thể bắt đầu từ thời thơ ấu
Kết quả nghiên cứu ở người trưởng thành phù hợp với nhiều bằng chứng đã được ghi nhận trước đó ở trẻ em.
Nghiên cứu của Mohney và cộng sự đăng trên Pediatrics năm 2008 theo dõi 407 người từng bị lác khi còn nhỏ và 407 người đối chứng. Kết quả cho thấy 41,3% nhóm từng bị lác được chẩn đoán ít nhất một rối loạn tâm thần, so với 30,7% ở nhóm không bị lác.
Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 trên Indian Journal of Ophthalmology, thực hiện trên 202 trẻ từ 8–18 tuổi, cho thấy khiến trẻ bị lác có điểm tự trọng thấp hơn, đồng thời có mức độ cô đơn và bất mãn xã hội cao hơn trẻ không bị lác.
Khi đặt các nghiên cứu cạnh nhau, có thể thấy những khó khăn tâm lý – xã hội liên quan đến lác mắt không nhất thiết chỉ xuất hiện trong một giai đoạn ngắn. Cảm giác tự ti, né tránh giao tiếp, bị chế giễu hoặc bị cô lập khi còn nhỏ có thể để lại ảnh hưởng lâu dài nếu trẻ không được phát hiện, điều trị và hỗ trợ phù hợp.
Tuy nhiên, khoa học hiện chưa thể khẳng định lác mắt trực tiếp gây ra các rối loạn tâm thần. Sức khỏe tâm thần chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, bao gồm đặc điểm sinh học, hoàn cảnh gia đình, điều kiện kinh tế, môi trường sống và các trải nghiệm xã hội.
Nghiên cứu trên JAMA Ophthalmology là nghiên cứu cắt ngang, vì vậy chỉ xác định được mối liên quan, không thể chứng minh lác mắt là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến lo âu, trầm cảm hoặc các rối loạn khác.
Phẫu thuật lác không chỉ nhằm thay đổi ngoại hình
Một nghiên cứu năm 2023 trên 59 người trưởng thành tại Đức đã đánh giá chất lượng cuộc sống, lo âu và trầm cảm trước và khoảng ba tháng sau phẫu thuật lác.
Kết quả cho thấy sau phẫu thuật, chất lượng cuộc sống liên quan đến lác được cải thiện trên tất cả các nhóm tiêu chí. Những thay đổi nổi bật nhất nằm ở khả năng thực hiện các chức năng hằng ngày và cách người bệnh nhìn nhận bản thân. Mức độ lo âu và trầm cảm cũng giảm đáng kể sau can thiệp.
Kết quả này không có nghĩa phẫu thuật lác có thể thay thế điều trị tâm lý hoặc tâm thần. Tuy nhiên, nó cho thấy việc tiến hành mang lại những lợi ích vô giá vượt ra ngoài yếu tố ngoại hình, bao gồm sự tự tin, năng lực giao tiếp và chất lượng cuộc sống.
Đừng chỉ nhìn đôi mắt mà quên nhìn thấy con người
Người bị lác không phải ai cũng gặp vấn đề tâm lý. Nhưng những bằng chứng hiện có cho thấy đây là nhóm cần được quan tâm toàn diện hơn, thay vì chỉ đánh giá thị lực hoặc mức độ lệch của mắt.
Với trẻ em, gia đình nên chú ý nếu trẻ ngại giao tiếp bằng mắt, không muốn chụp ảnh, bị trêu chọc, sợ đến trường hoặc ngày càng thu mình. Với người trưởng thành, cảm giác buồn bã kéo dài, lo âu, né tránh xã hội, mất tự tin hoặc suy giảm chất lượng sống cũng cần được lắng nghe nghiêm túc.
Khám và điều trị lác đúng thời điểm không chỉ nhằm giúp đôi mắt thẳng hơn. Đó còn có thể là cơ hội giúp một người giao tiếp tự tin hơn, hòa nhập tốt hơn và giảm bớt những gánh nặng tâm lý đã âm thầm kéo dài qua nhiều năm.
Lác mắt có thể được nhìn thấy từ bên ngoài, nhưng những tổn thương liên quan đến nó đôi khi lại diễn ra âm thầm bên trong.
Đồng hành cùng "Hành trình tìm lại ánh nhìn duyên" tại Bệnh viện Mắt VISI
Hiện nay, Hệ thống Bệnh viện Mắt VISI đang triển khai “Hành trình tìm lại ánh nhìn duyên”, hướng đến giúp cộng đồng hiểu đúng về bệnh lý lác (lé), khuyến khích trẻ em và người trưởng thành chủ động thăm khám, điều trị; qua đó góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống, sự tự tin và hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện. Trong khuôn khổ chương trình, người bệnh phù hợp được hỗ trợ chi phí phẫu thuật lác (lé) mắt lên đến 2 triệu đồng, áp dụng từ nay đến hết ngày 30/09/2026.
