125 bộ phim và 46 nhân vật bị lác
Năm 2024, Liu và cộng sự công bố trên tạp chí Pediatrics nghiên cứu Depictions of Strabismus in Children’s Animated Films – “Cách lác mắt được khắc họa trong phim hoạt hình trẻ em”.
Nhóm nghiên cứu xem xét 125 phim hoạt hình do bốn hãng lớn sản xuất, gồm Walt Disney Animation Studios, Pixar, DreamWorks và Studio Ghibli. Các phim của Disney được khảo sát trong giai đoạn 1989–2022; phim của ba hãng còn lại được khảo sát đến trước năm 2023.
Các nhà nghiên cứu xác định 46 nhân vật bị lác, xuất hiện trong 33 trên tổng số 125 bộ phim. Năm người đánh giá độc lập sau đó phân tích đặc điểm ngoại hình, vai trò và tính cách của từng nhân vật.
Kết quả cho thấy:
- 30% nhân vật bị lác được khắc họa là kém thông minh, trong khi chỉ 2% được xem là thông minh;
- 15% là nhân vật phản diện, trong khi chỉ 4% là người hùng;
- 41% được xây dựng như người đi theo, trong khi chỉ 7% giữ vai trò lãnh đạo;
- 35% được mô tả vụng về;
- 24% được xây dựng theo hướng đáng sợ;
- 35% có thêm những khác biệt hoặc biến dạng cơ thể khác;
- 58% không nói hoặc hầu như không có lời thoại.
Trong 125 bộ phim, nhóm nghiên cứu không tìm thấy một nhân vật chính trung tâm nào bị lác. Chỉ một nhân vật bị lác được đánh giá là thông minh: Forrest Woodbush trong phim The Good Dinosaur của Pixar.
Những con số này cho thấy nhân vật lác mắt không chỉ ít có cơ hội trở thành người hùng hoặc người dẫn dắt. Họ còn thường bị đẩy xuống vai phụ, nhân vật gây cười, sinh vật đáng sợ hoặc kẻ phản diện.
Khi một tình trạng y khoa trở thành công cụ gây cười
Những nhân vật như Ed – con linh cẩu trong The Lion King, Darla trong Finding Nemo hay một số nhân vật trong Moana, The Boss Baby và các phim hoạt hình nổi tiếng khác có thể khiến khán giả bật cười. Nhưng khi đôi mắt lác liên tục đi kèm với sự ngờ nghệch, mất kiểm soát, vụng về hoặc đáng sợ, trẻ có thể dần hình thành một liên tưởng đơn giản:
Người có đôi mắt khác biệt cũng là người có tính cách hoặc năng lực khác biệt.
Đây là điều hoàn toàn không có cơ sở khoa học. Lác mắt là tình trạng hai mắt không cùng hướng về một mục tiêu. Nó có thể ảnh hưởng đến thị lực hai mắt, khả năng cảm nhận chiều sâu, gây song thị hoặc nhược thị, nhưng không làm một người kém thông minh, xấu tính hay đáng sợ hơn.
Việc dùng lác mắt như một thủ pháp thị giác để mô tả nhân vật “ngu ngốc” có thể tiện lợi cho người làm phim, nhưng lại vô tình biến một tình trạng sức khỏe thành trò đùa. Nhiều phụ huynh thường lo lắng cũng chính vì những lầm tưởng vô căn cứ này.
Định kiến trên màn ảnh có thể gặp định kiến ngoài đời
Nghiên cứu năm 2024 phân tích cách phim xây dựng nhân vật, không trực tiếp đo lường việc xem phim có khiến trẻ kỳ thị bạn bị lác hay không. Vì vậy, chưa thể khẳng định phim hoạt hình là nguyên nhân trực tiếp tạo ra định kiến.
Tuy nhiên, những nghiên cứu khác cho thấy trẻ bị lác thực sự phải đối diện với phản ứng xã hội tiêu cực.
Nghiên cứu của Mojon-Azzi và cộng sự trên 118 trẻ từ 3–12 tuổi cho thấy từ khoảng 6 tuổi, trẻ có biểu hiện lác dễ nhận thấy được lựa chọn mời dự tiệc sinh nhật ít hơn so với khuôn mặt có hai mắt thẳng hàng.
Một nghiên cứu khác trên trẻ 5–6 tuổi ghi nhận 60,9% lượt lựa chọn chia sẻ đồ chơi dành cho khuôn mặt có mắt thẳng, trong khi khuôn mặt lác ngoài chỉ nhận được 39,1%.
Nghiên cứu tại Saudi Arabia trên 233 trẻ cũng cho thấy 69,6% lượt lựa chọn bạn chơi nghiêng về khuôn mặt có mắt thẳng, so với 30,4% dành cho khuôn mặt được mô phỏng lác.
Các nghiên cứu này không chứng minh phim hoạt hình tạo ra hành vi loại trừ. Nhưng chúng cho thấy khuôn mẫu tiêu cực trên màn ảnh đang tồn tại trong cùng một môi trường xã hội nơi trẻ bị lác có nguy cơ bị đánh giá, né tránh và cô lập.
Trẻ bị lác cần được nhìn thấy mình trong vai người hùng
Trẻ em cần những nhân vật giống mình không chỉ để nhìn thấy một đặc điểm ngoại hình, mà còn để tin rằng mình có thể thông minh, dũng cảm, tử tế và được yêu quý. Một nhân vật bị lác hoàn toàn có thể là người hùng, nhà khoa học, vận động viên, người lãnh đạo hoặc người bạn tốt. Lác mắt không cần phải bị xóa khỏi phim ảnh; điều cần thay đổi là cách đặc điểm này được sử dụng.
Các nhà làm phim nên ngừng dùng đôi mắt lệch như một ký hiệu mặc định cho sự ngu ngốc, xấu xí hoặc nguy hiểm. Cha mẹ cũng có thể giúp trẻ nhận diện định kiến bằng cách giải thích rằng ngoại hình của một nhân vật không quyết định tính cách và trí thông minh của họ.
Khi phát hiện con bị lệch trục nhãn cầu, cha mẹ nên chủ động tìm hiểu để kịp thời đưa trẻ đi thăm khám chuyên khoa. Không phải đôi mắt lác khiến một người trở nên ngờ nghệch hay xấu xí — chính cách chúng ta kể câu chuyện về họ mới có thể khiến xã hội nhìn họ như vậy.
Đồng hành cùng "Hành trình tìm lại ánh nhìn duyên" tại Bệnh viện Mắt VISI
Hiện nay, Hệ thống Bệnh viện Mắt VISI đang triển khai “Hành trình tìm lại ánh nhìn duyên”, hướng đến giúp cộng đồng hiểu đúng về bệnh lý lác (lé), khuyến khích trẻ em và người trưởng thành chủ động thăm khám, điều trị; qua đó góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống, sự tự tin và hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện. Trong khuôn khổ chương trình, người bệnh phù hợp được hỗ trợ chi phí phẫu thuật lác (lé) mắt lên đến 2 triệu đồng, áp dụng từ nay đến hết ngày 30/09/2026.
