Bệnh lý lác mắt là gì và các hình thái lệch trục nhãn cầu thường gặp
Để hiểu một cách đơn giản nhất, lác mắt không chỉ là một khiếm khuyết về mặt thẩm mỹ bên ngoài, mà là một bệnh lý nhãn khoa học đường và nhãn khoa người lớn liên quan đến sự mất cân bằng hệ thống cơ vận nhãn.
Khái niệm tổng quan về lệch trục nhãn cầu ở trẻ em và người lớn
Bình thường, hệ thống gồm 6 cơ vận nhãn bám xung quanh mỗi nhãn cầu sẽ phối hợp nhịp nhàng dưới sự điều khiển của não bộ, giúp hai mắt cùng tập trung nhìn về một hướng để ghi nhận một hình ảnh không gian duy nhất.
Tình trạng lác mắt xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa các nhóm cơ này. Lúc này, một mắt sẽ nhìn thẳng vào tiêu điểm, trong khi mắt còn lại bị lệch hướng sang một vị trí khác. Sự lệch trục này làm mất đi khả năng phối hợp đồng bộ của thị giác hai mắt, khiến não bộ gặp khó khăn trong việc ghi nhận chiều sâu và khoảng cách thực tế của sự vật.
Tình hình lác mắt trên thế giới và tại Việt Nam
Lệch trục nhãn cầu là một bệnh lý phổ biến với các số liệu thống kê y khoa đáng chú ý:
Tỷ lệ mắc trên thế giới: Theo một phân tích gộp (systematic review và meta-analysis) công bố năm 2019, tỷ lệ mắc lác trên toàn cầu dao động khoảng 1,9% - 2,0% dân số, tương đương hàng trăm triệu người đang sống chung với tình trạng này. Nghiên cứu cập nhật năm 2025 ước tính tỷ lệ lác ngang (horizontal strabismus) toàn cầu chiếm 1,64% dân số (khoảng 86,5 triệu người). Trong đó, lác trong (Esotropia) ảnh hưởng đến khoảng 50,5 triệu người (0,96%) và lác ngoài (Exotropia) ảnh hưởng đến khoảng 36,0 triệu người (0,68%).
Tỷ lệ mắc ở trẻ em: Nhiều nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ lác ở trẻ em dao động rộng từ 0,7% - 5% tùy thuộc vào từng quốc gia và phương pháp khảo sát. Tại châu Á, đặc biệt là Đông Á, hình thái lác ngoài (Exotropia) phổ biến hơn rõ rệt so với lác trong.
Thống kê tại Việt Nam: Hiện nước ta chưa có một nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn cấp quốc gia riêng về lác. Tuy nhiên, theo số liệu báo cáo được công bố tại Hội nghị Nhãn khoa Nhi khoa năm 2025, có khoảng 2% - 4% trẻ em Việt Nam bị lác, tương đương ước tính khoảng 200.000 - 400.000 trẻ em đang mắc bệnh lý này.
Các loại hình thái lác mắt thường gặp
Tùy thuộc vào hướng lệch của lòng đen so với mắt lành đang nhìn thẳng, y khoa chia bệnh lác mắt thành các hình thái cụ thể sau:
Lác trong (Esotropia) - Tròng đen lệch về phía mũi: Đây là dạng lác thường gặp nhất ở trẻ em. Lúc này, một bên mắt có xu hướng bị kéo lệch hướng vào phía bên trong (về phía sống mũi). Tình trạng này có thể xuất hiện liên tục hoặc chỉ xuất hiện từng lúc, thường rõ hơn khi trẻ nhìn gần, điều tiết nhiều hoặc khi cơ thể mệt mỏi.
Lác ngoài (Exotropia) - Tròng đen lệch về phía thái dương: Ngược lại với lác trong, lác ngoài là tình trạng một bên mắt có xu hướng bị lệch hướng ra phía ngoài (về phía thái dương). Thường biểu hiện rõ hơn khi nhìn xa, mệt mỏi, buồn ngủ hoặc mất tập trung.
Bệnh lác đứng (Hypotropia) - Lệch trục nhãn cầu theo chiều dọc: Đây là dạng lệch trục phức tạp hơn khi trục nhìn của mắt lệch theo chiều dọc, bao gồm lác đứng trên (Hypertropia - một mắt lệch lên trên cao hơn mắt bình thường) và lác đứng dưới (Hypotropia) - trục mắt bị lệch xuống dưới so với mắt còn lại
Các triệu chứng cảnh báo song thị, nhìn đôi và mỏi mắt do mắt bị lệch trục
Không chỉ dừng lại ở những trở ngại về mặt thị lực vật lý, bệnh lác mắt còn gây ra những ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống của người bệnh ở mọi lứa tuổi.
Các triệu chứng lâm sàng điển hình
Bên cạnh biểu hiện lệch trục lòng đen có thể dễ dàng nhìn thấy bằng mắt thường, người bệnh thường có các triệu chứng sinh hoạt âm thầm đi kèm:
Tình trạng nhìn đôi (Song thị): Đây là triệu chứng điển hình cực kỳ khó chịu ở người lớn bị lác đột ngột. Người bệnh sẽ nhìn thấy hai hình ảnh của cùng một sự vật xếp chồng hoặc nằm cạnh nhau, gây ra cảm giác hoa mắt, mất thăng bằng.
Quá tải điều tiết gây mỏi mắt: Để cố gắng tập trung nhìn rõ chữ trên sách vở, màn hình máy tính, các cơ mắt phải liên tục co kéo quá độ. Hệ quả là người bệnh thường xuyên bị mỏi mắt, nhức đầu, chóng mặt sau một thời gian ngắn làm việc.
Hành vi bù trừ vô thức: Người bệnh (đặc biệt là trẻ nhỏ) thường có thói quen nheo mắt, chớp mắt liên tục khi ra nắng hoặc nghiêng đầu, vẹo cổ sang một bên để cố gắng điều chỉnh tiêu cự giúp nhìn rõ hơn.
Hệ lụy tâm lý xã hội và rào cản sức khỏe tinh thần
Lệch trục nhãn cầu để lại những thương tổn vô hình nhưng vô cùng sâu sắc lên đời sống tâm lý của cả trẻ nhỏ lẫn người trưởng thành:
Đối với trẻ em: Theo một nghiên cứu phân tích gộp (meta-analysis) quy mô lớn công bố năm 2025 trên Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ về mối liên hệ giữa lác mắt ở trẻ em và sức khỏe tâm thần, trẻ em và trẻ vị thành niên bị lác có rủi ro cao hơn rõ rệt đối với các rối loạn tâm lý như lo âu, trầm cảm, thu mình và gia tăng tỷ lệ mắc hội chứng tăng động giảm chú ý (ADHD).
Đối với người trưởng thành: Công trình nghiên cứu lâm sàng của Hatt và các cộng sự về chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe ở người lớn bị lác chỉ ra rằng người bệnh thường xuyên bị giảm sự tự tin, tự ti nghiêm trọng về ngoại hình, lo âu trong giao tiếp xã hội và gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì các mối quan hệ cá nhân. Một nghiên cứu định tính năm 2024 tiếp tục khẳng định người trưởng thành bị lác phải trải qua những hậu quả tâm lý và xã hội đáng kể, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống.
Định kiến và thiên kiến xã hội: Các nghiên cứu về nhận thức (perception) được tổng hợp trong báo cáo tác động tâm lý xã hội của bệnh lác mắt từ AmblyoPlay cho thấy người bị lác thường vô tình bị xã hội đánh giá là kém hấp dẫn hơn, kém thông minh hơn, kém tin cậy hơn và ít có năng lực lãnh đạo hơn. Những thiên kiến xã hội (social bias) này trực tiếp tạo nên rào cản lớn đối với cơ hội việc làm, lộ trình thăng tiến sự nghiệp, các mối quan hệ tình cảm và khả năng hòa nhập cộng đồng của người bệnh.
Nguyên nhân gây lác mắt ở trẻ em và nguy cơ nhược thị âm thầm
Hiểu rõ căn nguyên và cơ chế biến chứng của lệch trục nhãn cầu là bước khởi đầu quan trọng giúp các bậc phụ huynh chủ động bảo vệ thị lực cho con. Tình trạng này không chỉ dừng lại ở vấn đề cơ học đơn thuần mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển hệ thống thị giác của trẻ.
Ba nhóm nguyên nhân phổ biến gây lệch trục nhãn cầu ở trẻ
Tình trạng lệch trục nhãn cầu ở trẻ nhỏ thường xuất phát từ các yếu tố chính sau đây:
Yếu tố bẩm sinh và di truyền: Trẻ sinh ra đã có sự bất thường cấu trúc ở các cơ vận nhãn hoặc dây thần kinh điều khiển cơ mắt. Những gia đình có tiền sử bố mẹ bị lác thì con cái có nguy cơ mắc bệnh cao hơn rõ rệt.
Tật khúc xạ nặng không được chỉnh kính: Những trẻ bị viễn thị nặng hoặc có độ cận, loạn lệch nhau quá lớn giữa hai mắt (bất đồng khúc xạ) buộc mắt phải điều tiết liên tục để bù trừ thị lực. Theo thời gian, lực co kéo không đều này sẽ dẫn đến lác trục.
Tổn thương thần kinh hoặc chấn thương: Các chấn thương vùng mắt, biến chứng từ các bệnh lý toàn thân, hoặc các tổn thương bẩm sinh làm cản trở tầm nhìn một bên mắt, khiến não bộ mất đi khả năng điều khiển đồng bộ hai mắt.
Nguy cơ nhược thị âm thầm - Biến chứng nguy hiểm từ bệnh lác mắt
Khi hai mắt không nhìn cùng một hướng do bị lác, não bộ sẽ nhận được hai hình ảnh không tương ứng từ hai mắt. Để tránh nhìn đôi và giảm xung đột hình ảnh, não bộ của trẻ có thể chủ động ức chế tín hiệu từ mắt bị lác, não bộ sẽ chủ động ức chế tín hiệu thị giác từ mắt bị lác.
Lâu dần, do không được kích thích thị giác đầy đủ trong giai đoạn phát triển thị giác của trẻ, đặc biệt trước khoảng 7–8 tuổi, bên mắt bị lác đó sẽ bị suy giảm thị lực nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng nhược thị (mắt lười). Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời trong giai đoạn phát triển thị giác, nhược thị có thể trở thành suy giảm thị lực lâu dài và việc phục hồi thị lực sau này sẽ rất hạn chế.
Do đó, việc tầm soát sớm lác mắt ở trẻ em để phòng tránh biến chứng lác mắt và nhược thị là vô cùng cấp bách.
Các phương pháp điều trị lác mắt hiệu quả hiện nay
Rất nhiều người vẫn mang định kiến cho rằng mắt bị lệch trục là dị tật phải chấp nhận sống chung suốt đời. Thực tế, y khoa hiện đại hoàn toàn có thể cân chỉnh trục mắt thẳng lối trở lại một cách an toàn và nhẹ nhàng thông qua các phương pháp điều trị lác mắt cá nhân hóa:
Điều trị nội khoa (Chỉnh kính chuyên khoa, tập phục hồi chức năng mắt)
Đối với các trường hợp lác mắt ở mức độ nhẹ hoặc lác do điều tiết khúc xạ, bác sĩ sẽ ưu tiên các phương pháp can thiệp không xâm lấn:
Chỉnh kính đúng độ: Đeo kính chuyên khoa giúp hỗ trợ mắt điều tiết đúng cách, đưa trục nhãn cầu tự động trở về vị trí cân bằng mà không cần can thiệp dao kéo.
Tập phục hồi chức năng mắt: Sử dụng phương pháp che mắt khỏe (bịt mắt) để kích thích mắt lác (mắt yếu) hoạt động, kết hợp các bài tập trên hệ thống máy chuyên dụng của VISI để rèn luyện sự linh hoạt cho các cơ vận nhãn và điều trị nhược thị.
Phẫu thuật vi phẫu chỉnh lác mắt công nghệ cao tại Bệnh viện Mắt VISI
Khi các biện pháp nội khoa không đem lại kết quả tối ưu, bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện phẫu thuật lác mắt.
Bản chất của ca phẫu thuật này là điều chỉnh lại lực co kéo của các cơ vận nhãn (làm yếu đi cơ quá mạnh hoặc tăng cường sức mạnh cho cơ quá yếu) để đưa hai nhãn cầu về lại trục nhìn thẳng lối, song song với nhau.
Tại Hệ thống Bệnh viện Mắt VISI, phẫu thuật chỉnh trục mắt được thực hiện bằng công nghệ vi phẫu hiện đại với nhiều ưu điểm:
Không đau, nhẹ nhàng: Quá trình phẫu thuật chỉ diễn ra trong vòng 30 đến 60 phút (tùy mức độ lệch mắt và độ phức tạp của từng dạng lác) dưới sự hỗ trợ của thuốc tê chuyên dụng, bệnh nhân hoàn toàn không có cảm giác đau đớn. Đối với trẻ em, tùy trường hợp có thể gây mê để đảm bảo an toàn cho bệnh nhi trong suốt quá trình phẫu thuật.
Tính thẩm mỹ cao: Đường mổ cực nhỏ được giấu kín dưới nếp mí hoặc kết mạc, không để lại sẹo, bảo toàn vẻ đẹp tự nhiên cho đôi mắt. Sau phẫu thuật điều chỉnh cơ vận nhãn, bệnh nhân được cải thiện về độ cân bằng trục mắt và đạt được “ánh nhìn thẳng” thẩm mỹ.
Phục hồi nhanh chóng: Bệnh nhân có thể ra viện ngay trong ngày và phục hồi sinh hoạt nhẹ nhàng chỉ sau vài ngày nghỉ dưỡng.
Chi phí phẫu thuật lé mắt tại Hệ thống VISI cùng BS.CKII Trần Bá Kiền là bao nhiêu?
Chi phí điều trị luôn là một trong những rào cản lớn khiến nhiều bệnh nhân trì hoãn cơ hội tìm lại ánh nhìn tự tin. Hiểu được điều đó, trong khuôn khổ hành trình “tìm lại ánh nhìn duyên”, Hệ thống Bệnh viện Mắt VISI mang đến giải pháp điều trị kỹ thuật cao với mức chi phí tối ưu.
Gói phẫu thuật chỉnh lác mắt công nghệ cao tại VISI có giá vô cùng ưu đãi và được trợ giá lên tới 2.000.000 đồng. Chi phí thực tế sẽ phụ thuộc vào số lượng cơ cần can thiệp, tình trạng bệnh lý cụ thể của từng bệnh nhân sau khi thăm khám chuyên sâu.
Đặc biệt, toàn bộ quá trình chẩn đoán, thiết kế phác đồ cá nhân hóa và trực tiếp phẫu thuật sẽ do BS.CKII TRẦN BÁ KIỀN — Chủ tịch Hội đồng Chuyên môn Cấp cao Tập đoàn Y Khoa VISI đảm nhận. Với hơn 15 năm kinh nghiệm thực chiến điều trị thành công hàng ngàn ca lác mắt phức tạp cho cả trẻ em lẫn lác mắt người lớn, bác sĩ Trần Bá Kiền luôn mang lại sự an tâm và kết quả điều trị tối ưu nhất cho bệnh nhân.
Để giúp giảm bớt gánh nặng tài chính cho các gia đình, VISI cũng áp dụng linh hoạt các chính sách hỗ trợ BHYT theo đúng quy định và các chương trình trợ giá độc quyền. Hãy tham khảo chi tiết bảng giá tại bài viết: chi phí phẫu thuật lác mắt của chúng tôi.
Kết luận
Lác mắt không chỉ ảnh hưởng đến thẩm mỹ mà còn là một bệnh lý có thể tác động đến chức năng thị giác và chất lượng cuộc sống. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, đặc biệt ở trẻ nhỏ, bệnh có thể dẫn đến nhược thị, ảnh hưởng đến sự phát triển thị giác và tâm lý của người bệnh.
Hiện nay, phần lớn các trường hợp lác mắt có thể được điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm và áp dụng phương pháp điều trị phù hợp. Việc khám mắt định kỳ và đưa trẻ đến khám ngay khi phát hiện dấu hiệu bất thường là chìa khóa giúp bảo tồn thị lực, cải thiện sự cân đối của hai mắt và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Giải đáp thắc mắc thường gặp về bệnh lác mắt (FAQ)
Bệnh lác mắt có tự khỏi khi lớn lên không?
Đa số trường hợp là không. Lác mắt thực sự không tự khỏi theo quá trình lớn lên và cần được bác sĩ chuyên khoa mắt đánh giá để xác định nguyên nhân cũng như lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
Lác mắt xảy ra khi hai mắt không giữ được sự phối hợp vận động và nhìn cùng một mục tiêu. Nguyên nhân có thể liên quan đến cơ vận nhãn, thần kinh điều khiển vận nhãn, tật khúc xạ hoặc nhiều bệnh lý khác.
Ở trẻ nhỏ, việc trì hoãn điều trị có thể làm tăng nguy cơ nhược thị và ảnh hưởng đến sự phát triển thị giác hai mắt.
Người lớn, lớn tuổi rồi thì phẫu thuật chỉnh lác còn tác dụng không?
Có. Phẫu thuật chỉnh lác có thể được thực hiện ở mọi lứa tuổi nếu có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa mắt.
Ở người trưởng thành, phẫu thuật giúp cải thiện thẩm mỹ, một số trường hợp còn có thể giảm song thị, cải thiện tư thế đầu bất thường, nâng cao chất lượng cuộc sống.
Sau khi phẫu thuật mổ lác, mắt có bị lác trở lại không?
Phẫu thuật chỉnh lác có tỷ lệ thành công cao, tuy nhiên vẫn có một tỷ lệ bệnh nhân bị lệch mắt trở lại hoặc còn tồn dư sau mổ. Khi đó, bác sĩ sẽ theo dõi và cân nhắc điều trị bổ sung hoặc phẫu thuật lại nếu cần.
Để tìm hiểu sâu hơn và phá bỏ những định kiến sai lầm khác, bạn có thể tham khảo thêm tại bài viết: lác mắt có chữa được không.
