Khi các nhà khoa học đặt câu hỏi về một buổi tiệc sinh nhật
Năm 2011, Mojon-Azzi và cộng sự công bố trên British Journal of Ophthalmology nghiên cứu có tên gọi rất đặc biệt: Strabismus and discrimination in children: Are children with strabismus invited to fewer birthday parties? – “Lác mắt và sự phân biệt đối xử ở trẻ em: Trẻ bị lác có được mời dự sinh nhật ít hơn không?”
Nghiên cứu được thực hiện trên 118 trẻ từ 3–12 tuổi. Các em được xem những cặp ảnh khuôn mặt trẻ em đã được chỉnh sửa kỹ thuật số. rong mỗi cặp là cùng một trẻ, nhưng một hình có đôi mắt thẳng hàng và hình còn lại mô phỏng tình trạng. Những trẻ tham gia được yêu cầu lựa chọn các bạn mà mình muốn mời đến dự tiệc sinh nhật.
Kết quả cho thấy trẻ dưới 6 tuổi chưa có sự phân biệt đáng kể giữa khuôn mặt có mắt thẳng và khuôn mặt bị lác. Tuy nhiên, từ khoảng 6 tuổi trở lên, trẻ có biểu hiện lác dễ nhận thấy được lựa chọn ít hơn so với chính khuôn mặt đó khi hai mắt thẳng hàng.
Nói cách khác, khi trẻ bắt đầu bước vào tuổi đi học và nhận thức xã hội phát triển rõ hơn, sự khác biệt về vị trí hai mắt đã có thể ảnh hưởng đến việc một trẻ có được bạn bè lựa chọn hay không.
Đây là một nghiên cứu sử dụng hình ảnh mô phỏng và tình huống lựa chọn giả định, không phải khảo sát trực tiếp số thiệp mời sinh nhật mà trẻ nhận được trong đời thực. Tuy nhiên, kết quả đã phản ánh một nguy cơ đáng suy nghĩ: định kiến đối với trẻ bị lác có thể xuất hiện từ rất sớm và ảnh hưởng đến sự chấp nhận của bạn bè.
Định kiến có thể bắt đầu ngay từ 5–6 tuổi
Kết quả trên không phải là bằng chứng duy nhất về việc trẻ nhỏ có do rào cản ngoại hình.
Một nghiên cứu khác của Lukman và cộng sự, công bố năm 2010 trên British Journal of Ophthalmology, khảo sát phản ứng của 128 trẻ từ 5–6 tuổi trước những hình ảnh khuôn mặt có mắt thẳng và lác ngoài.
Khi được hỏi khuôn mặt nào các em thích hơn hoặc muốn chia sẻ món đồ chơi yêu thích cùng ai, trẻ có xu hướng lựa chọn khuôn mặt có hai mắt thẳng hàng nhiều hơn.
Cụ thể, 60,9% lượt lựa chọn chia sẻ đồ chơi dành cho khuôn mặt có mắt thẳng, trong khi khuôn mặt được mô phỏng lác ngoài chỉ nhận được 39,1% lượt lựa chọn. Khi tổng hợp các dạng lựa chọn, 61,8% nghiêng về khuôn mặt có mắt thẳng và 38,2% dành cho khuôn mặt lác ngoài.
Điều này cho thấy định kiến về lác mắt không nhất thiết phải được người lớn dạy bằng lời. Trẻ nhỏ có thể tự nhận ra sự khác biệt trên khuôn mặt và hình thành phản ứng xã hội tiêu cực đối với bạn có ánh nhìn không thẳng hàng.
Một nghiên cứu tại Saudi Arabia công bố năm 2021 cũng ghi nhận kết quả tương tự. Trong 233 trẻ từ 3–15 tuổi, có 69,6% lượt lựa chọn nghiêng về khuôn mặt có mắt thẳng, so với 30,4% dành cho khuôn mặt được mô phỏng lác. Nhóm trẻ từ 6 tuổi trở xuống ít phân biệt hơn, trong khi định kiến trở nên rõ hơn khi trẻ lớn lên.
Trẻ có thể bị đánh giá trước khi kịp thể hiện bản thân
Định kiến đối với lác mắt không chỉ xuất hiện trong lựa chọn của bạn bè.
Năm 2003, Uretmen và cộng sự đã sử dụng ảnh của cùng một trẻ, sau đó chỉnh sửa thành ba trạng thái: mắt thẳng, lác trong và lác ngoài. Giáo viên tiểu học được yêu cầu đánh giá đặc điểm cá nhân của trẻ chỉ dựa trên những bức ảnh này.
Kết quả cho thấy những khuôn mặt có biểu hiện lác trong hoặc lác ngoài bị đánh giá tiêu cực hơn khuôn mặt có mắt thẳng trên cả 10 đặc điểm được khảo sát. Trong nhiều tiêu chí, trẻ có hình ảnh lác trong còn bị đánh giá tiêu cực hơn trẻ lác ngoài.
Điều đáng lo ngại là trẻ chưa hề có cơ hội nói chuyện, thể hiện năng lực hay tính cách. Chỉ từ một bức ảnh và vị trí của đôi mắt, người quan sát đã có thể hình thành ấn tượng khác biệt.
Điều đó đồng nghĩa một trẻ bị lác có thể phải bước vào lớp học, sân chơi hoặc một nhóm bạn với một bất lợi xã hội đã tồn tại từ trước khi em kịp thể hiện mình là ai.
Một lần không được mời có thể nhỏ, nhưng nhiều lần bị loại trừ thì không
Không phải mọi trẻ bị lác đều bị cô lập, và một lần không được mời dự sinh nhật cũng không thể tự động được xem là phân biệt đối xử. Việc trẻ lựa chọn bạn bè còn phụ thuộc vào tính cách, sở thích, môi trường gia đình và nhiều mối quan hệ khác.
Tuy nhiên, nếu tình trạng bị bỏ qua, trêu chọc hoặc loại khỏi các hoạt động tập thể diễn ra lặp đi lặp lại, trải nghiệm ấy có thể ảnh hưởng đến cảm giác thuộc về và giá trị bản thân của trẻ. Bằng chứng y khoa cho thấy trẻ bị lác có nguy cơ cao ghi nhận các tình trạng không ổn định, với mức độ cô đơn và bất mãn xã hội cao hơn rõ rệt.
Nghiên cứu năm 2023 tại miền Tây Ấn Độ trên 202 trẻ từ 8–18 tuổi cho thấy nhóm trẻ bị lác có điểm tự trọng thấp hơn rõ rệt, đồng thời có mức độ cô đơn và bất mãn xã hội cao hơn nhóm không bị lác. Các em cũng ghi nhận nhiều triệu chứng cảm xúc, cảm nhận tiêu cực về bản thân, bị chế giễu, cô lập và thiếu tự tin hơn.
Những kết quả này không chứng minh rằng việc không được mời dự sinh nhật trực tiếp gây ra rối loạn tâm lý. Nhưng chúng cho thấy sự từ chối của bạn bè không nên bị xem là chuyện trẻ con rồi sẽ tự quên.
Phía sau một đứa trẻ không được chọn vào nhóm có thể là cảm giác mình không đủ tốt. Phía sau một ánh nhìn né tránh có thể là nỗi sợ tiếp tục bị trêu chọc. Và phía sau câu nói “con không thích đi sinh nhật” đôi khi là sự thật rằng đã lâu rồi không có ai mời em.
Người lớn có thể làm gì?
Cha mẹ không nên chỉ quan tâm trẻ có nhìn rõ hay không mà còn cần chú ý đến cách trẻ đang sống cùng tình trạng lác mắt. Việc không chỉ hướng đến sự thẳng hàng của đôi mắt mà còn có thể mang lại lợi ích to lớn về giao tiếp, hòa nhập và chất lượng cuộc sống.
Hãy trò chuyện với trẻ nếu nhận thấy con:
Không muốn đến trường hoặc tham gia hoạt động tập thể;
Ngại giao tiếp bằng mắt, chụp ảnh hoặc đứng trước đám đông;
Thường xuyên bị gọi bằng biệt danh liên quan đến đôi mắt;
Ít được bạn bè rủ chơi hoặc mời tham gia các dịp chung;
Buồn bã, thu mình hoặc nói rằng không ai thích mình;
Tự nhận xét mình xấu, khác biệt hoặc không bằng bạn bè.
Gia đình và nhà trường cần ngăn chặn hành vi trêu chọc, giúp trẻ xây dựng những mối quan hệ an toàn và không để ngoại hình trở thành lý do để loại trừ một đứa trẻ.
Bên cạnh hỗ trợ tâm lý – xã hội, trẻ bị lác cần được khám chuyên khoa mắt để đánh giá thị lực, nguy cơ nhược thị, khả năng phối hợp hai mắt và phương án điều trị phù hợp. Việc can thiệp không chỉ hướng đến sự thẳng hàng của đôi mắt mà còn có thể mang lại lợi ích về giao tiếp, hòa nhập và chất lượng cuộc sống.
Đừng để sự khác biệt trở thành lý do một đứa trẻ bị đứng ngoài
Sinh nhật rồi sẽ qua, những món quà có thể bị lãng quên. Nhưng cảm giác mình không được lựa chọn có thể ở lại rất lâu trong ký ức của một đứa trẻ.
Lác mắt không quyết định trẻ có đáng yêu, thông minh, tử tế hay xứng đáng có bạn bè hay không. Điều cần thay đổi không chỉ là vị trí của đôi mắt, mà còn là cách cộng đồng nhìn nhận những trẻ có một ánh nhìn khác biệt.
Không một đứa trẻ nào nên phải đứng ngoài một cuộc vui chỉ vì đôi mắt của em không cùng nhìn về một hướng!
Đồng hành cùng "Hành trình tìm lại ánh nhìn duyên" tại Bệnh viện Mắt VISI
Hiện nay, Hệ thống Bệnh viện Mắt VISI đang triển khai “Hành trình tìm lại ánh nhìn duyên”, hướng đến giúp cộng đồng hiểu đúng về bệnh lý lác (lé), khuyến khích trẻ em và người trưởng thành chủ động thăm khám, điều trị; qua đó góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống, sự tự tin và hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện. Trong khuôn khổ chương trình, người bệnh phù hợp được hỗ trợ chi phí phẫu thuật lác (lé) mắt lên đến 2 triệu đồng, áp dụng từ nay đến hết ngày 30/09/2026.
