Bằng chứng khoa học về tổn thương tinh thần ở trẻ bị lác
Lác mắt thường được người lớn xem là một vấn đề về thị lực hoặc ngoại hình. Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố năm 2023 trên Indian Journal of Ophthalmology cho thấy ảnh hưởng của lác mắt có thể đi sâu hơn, tác động đến lòng tự trọng và đời sống cảm xúc – xã hội của trẻ.
Nghiên cứu bệnh–chứng được thực hiện tại miền Tây Ấn Độ trên 202 trẻ từ 8–18 tuổi, gồm 101 trẻ bị lác và 101 trẻ không bị lác, tương đồng về tuổi và giới tính.
Kết quả cho thấy trẻ bị lác có:
- Điểm tự trọng trung bình chỉ 22,1, thấp hơn rõ rệt so với 31,3 ở nhóm trẻ không bị lác;
- Điểm cô đơn và bất mãn xã hội là 48,4, cao hơn đáng kể so với 33,3 ở nhóm đối chứng;
- Nhiều triệu chứng cảm xúc, cảm nhận tiêu cực về bản thân, thiếu tự tin, bị chế giễu và cô lập hơn;
- Đáng chú ý, 54,5% trẻ bị lác cho biết từng phải đối mặt với sự bỏ mặc hoặc thiếu quan tâm từ gia đình, bạn bè hay người thân.
Những con số này khẳng định không chỉ ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn thế giới, mà còn phá hủy cách trẻ nhìn nhận chính mình.
Khi sự khác biệt trong ánh nhìn trở thành mặc cảm
Về mặt sinh lý, khi hai mắt không giữ được sự phối hợp vận động đồng bộ, một vào trong, ra ngoài, lên trên hoặc xuống dưới. Trạng thái mất cân bằng cơ học này vô tình trở thành tâm điểm của những ánh nhìn tò mò, câu hỏi ngây ngô nhưng sát thương cao hoặc lời trêu chọc ác ý từ bạn bè đồng trang lứa.
Để bù trừ cho cảm giác mặc cảm, trẻ thường hình thành các hành vi lảng tránh: ngại giao tiếp bằng mắt (tránh né eye contact), không muốn chụp ảnh, né tránh hoạt động tập thể hoặc luôn tìm cách che đi đôi mắt.
Khi những trải nghiệm tiêu cực này lặp lại liên tục, trẻ dần mặc định mình “không đẹp”, “không giống mọi người” hoặc “không được chấp nhận”. Sự tự tin không mất đi trong một ngày, mà bị bào mòn từng chút một bởi những thiên kiến xã hội vô thức.
Sự tổn thương này càng trở nên nguy hiểm hơn khi trẻ chọn cách giữ im lặng. Nhiều trẻ không kể lại với cha mẹ vì sợ cha mẹ lo lắng, sợ bị cho là quá nhạy cảm. Do đó, cha mẹ cần hiểu rằng sự im lặng của con không đồng nghĩa với việc con không tổn thương.
Khi sự tự ti không còn là chuyện nhỏ
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 trên Frontiers in Psychology khảo sát 176 nam thiếu niên, với độ tuổi trung bình 16,9. Kết quả cho thấy trầm cảm và lòng tự trọng có vai trò đáng kể trong mối liên hệ với ý nghĩ tự tử. Nghiên cứu cũng dẫn lại các bằng chứng trước đó cho thấy lòng tự trọng thấp có thể giải thích thêm nguy cơ xuất hiện ý nghĩ tự tử, ngay cả khi đã xét đến ảnh hưởng của trầm cảm.
Điều này không có nghĩa là trẻ bị lác hoặc trẻ thiếu tự tin chắc chắn sẽ có ý nghĩ tự tử. Hai nghiên cứu được thực hiện trên hai nhóm đối tượng khác nhau và không trực tiếp chứng minh một chuỗi nguyên nhân rằng lác mắt dẫn đến tự tử.
Tuy nhiên, khi đặt các kết quả cạnh nhau, chúng đưa ra một cảnh báo đáng lưu tâm: trẻ bị lác có thể dễ tổn thương hơn về lòng tự trọng, cảm xúc và khả năng hòa nhập xã hội; trong khi lòng tự trọng thấp và trầm cảm lại là những yếu tố có liên quan đến ý nghĩ tự tử ở tuổi vị thành niên.
Đừng chỉ hỏi: “Mắt con có nhìn rõ không?”
Khi chăm sóc một trẻ bị lác, người lớn cần quan tâm đồng thời đến thị lực và đời sống tinh thần của trẻ. Bên cạnh việc khám chuyên khoa mắt, cha mẹ nên trò chuyện với con về những trải nghiệm ở trường, mối quan hệ với bạn bè và cách con cảm nhận về ngoại hình của mình.
Một số dấu hiệu cần được chú ý gồm:
- Trẻ né tránh giao tiếp bằng mắt, thường xuyên hoặc không muốn chụp ảnh;
- Không muốn đến trường, tham gia hoạt động tập thể hay chơi thể thao;
- Thường xuyên nói mình xấu, khác biệt hoặc không được yêu quý;
- Bị trêu chọc, bắt nạt hoặc cô lập;
- Buồn bã, cáu gắt, mất hứng thú hoặc thu mình kéo dài;
- Nói về cái chết, sự vô dụng hoặc mong muốn làm tổn thương bản thân.
Nếu trẻ có lời nói hay biểu hiện liên quan đến tự làm hại bản thân, gia đình cần xem đó là dấu hiệu nghiêm túc và đưa trẻ đến gặp chuyên gia sức khỏe tâm thần càng sớm càng tốt.
Điều trị lác mắt vì vậy không nên chỉ được xem là nhu cầu thẩm mỹ. Khám và can thiệp đúng thời điểm, kết hợp với sự đồng hành của gia đình và nhà trường, có thể giúp trẻ bảo vệ thị lực, cải thiện khả năng hòa nhập và xây dựng lại sự tự tin.
Bệnh lé mắt ở người trưởng thành hoàn toàn có thể cân chỉnh trục nhìn để lấy lại sự tự tin sự nghiệp. Tuy nhiên, thời điểm vàng để can thiệp để bảo vệ thị lực và tâm lý cho trẻ là cực kỳ quan trọng.
Quyết định chủ động tìm kiếm các giải pháp điều trị lé mắt vì vậy không nên bị trì hoãn bởi định kiến: “Lác một chút cũng không sao.” Với tỷ lệ thành công thẩm mỹ vượt bậc trên 90%, công nghệ vi phẫu chỉnh trục cơ vận nhãn thế mới giúp đưa hai tròng đen trở lại vị trí song song tự nhiên, loại bỏ nỗi lo đau đớn và không để lại dấu vết sẹo. Bạn có thể tham khảo tại Hệ thống VISI.
Đừng để một đứa trẻ phải lớn lên trong mặc cảm chỉ vì người lớn cho rằng: “Lác một chút cũng không sao.”
Hiện nay, Hệ thống Bệnh viện Mắt VISI đang triển khai “Hành trình tìm lại ánh nhìn duyên”, hướng đến giúp cộng đồng hiểu đúng về bệnh lý lác (lé), khuyến khích trẻ em và người trưởng thành chủ động thăm khám, điều trị; qua đó góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống, sự tự tin và hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện. Trong khuôn khổ chương trình, người bệnh phù hợp được hỗ trợ chi phí phẫu thuật lác (lé) mắt lên đến 2 triệu đồng, áp dụng từ nay đến hết ngày 30/09/2026.
